Martwa natura

 MARTWA NATURA

Pochodzące z języka fancuskiego słowa nature morte [czyt. natiir mor] oznaczają martwą naturę i służą określaniu właśnie tego tematu w sztuce. W języku angielskim takie kompozycje przedstawiające układy przedmiotów nazywane są still life [czyt. stil lajf]. Ten temat możemy podziwiać głównie w dziełach malarstwa, chociaż w sztuce współczesnej artyści realizują go także w przestrzeni.

 

Balthasar van der Ast - Wazon kwiatów przy oknie

Martwa natura to przedstawienie na obrazie układu przedmiotów lub innego rodzaju nieruchomych obiektów. Mogą to być rośliny doniczkowe, kwiaty, owoce, książki, misy, dzbany, kielichy, talerze, czyli wszystko to, co malarz może chcieć uwiecznić na płótnie lub papierze. Artyści malują martwe natury nie tylko dlatego, że taki a nie inny przedmiot im się podoba. Ten temat daje im możliwość ułożenia ciekawej kompozycji, interesujących zestawień kolorystycznych. Ponadto twórca może studiować proporcje oraz układy światła i cienia na przedmiotach.

 

Floris van Dijck - Martwa natura z serami i owocami

Artyści holenderscy ok. 300 lat temu najczęściej malowali kompozycje złożone z owoców, chleba, sera i różnych naczyń. Takie martwe natury nazywano „śniadaniowymi”. Równie często ówcześni malarze malowali bukiety kwiatów w wazonach — wnikliwie studiując ich różnorodne gatunki, piękne kolory, kształty i formy.

 

Akexander Adriaenssen - Martwa natura z ostrygami

Henri Matisse - Martwa natura z ostrygami

Między datami powstania obrazu Alexandra Adriaenssena [czyt. aleksandra adriensena] i namalowania martwej natury przez Henri Matisse'a [czyt. ąri matisa] upłynęło prawie 300 lat. Obrazy te łączy temat, czyli martwa natura, oraz motyw — obydwa dzieła przedstawiają talerz z ostrygami i cytryny.

 

Charlie Baird [czyt. czarli berd] - Martwa natura z karczochem 2000

George Segal - Klasyczna martwa natura

Współczesne martwe natury niewiele różnią się od dawnych. Możemy na nich zobaczyć różne przedmioty, teraz np. telefon komórkowy czy kalkulator, albo podziwiać martwą naturę w formie wyjątkowej rzeźby. George Segal [czyt. dżordż sigal] wykonał swoją martwą naturę w formie gipsowych modeli realnych przedmiotów, które ułożył na stoliku.

Sceny i pejzaże w malarstwie

 

Scena rodzajowa

Obraz przedstawiający codzienne życie ludzi, ich pracę, sposoby spędzania wolnego czasu, regionalne zwyczaje i obrzędy lub wydarzenia z życia towarzyskiego nazywamy sceną rodzajową. Temat ten spotykamy głównie w malarstwie, rysunku i grafice. Pierwsze sceny rodzajowe malowali artyści w starożytności. Temat jest ciągle aktualny — również malarze nam współcześni malują sceny rodzajowe.

Józef Chełmoński - Bociany

Obraz Bociany z początku poprzedniego stulecia przedstawia polską wieś i oracza, któremu mały chłopiec przyniósł posiłek. Razem przyglądają się lecącym bocianom.

Consuelo Hernandez - Stacja jezioro

Obraz hiszpańskiej artystki przedstawia współczesną nam rzeczywistość — stację kolejową w upalny dzień i osoby ubrane w letnie stroje. Możemy się domyślać, że idą nad jezioro, aby popływać i odpocząć.

Scena historyczna i religijna

Sceną historyczną nazywamy przedstawienie na obrazie wydarzenia z dziejów jakiegoś narodu często o dużym znaczeniu dla kraju.

Jan Matejko - Konstytucja 3 maja 1791 roku

Polska Konstytucja 3 maja była pierwszą w Europie nowoczesną konstytucją. Obraz Jana Matejki ukazuje pochód posłów z Zamku Królewskiego do kolegiaty św. Jana w Warszawie. Najważniejszą postacią dzieła jest marszałek Stanisław Małachowski, który w prawej ręce trzyma ważny dla Polski dokument.

Piotr Michałowski - Szarża w wąwozie Samosierra

Jeśli obraz przedstawia scenę bitwy lub wojenny pochód, jest to temat historyczny zwany sceną batalistyczną. Scena batalistyczna, którą przedstawił Piotr Michałowski, obrazuje stromą, wąską i krętą ścieżkę, a na niej polski pułk konny. Żołnierze pod ostrzałem hiszpańskich armat wspinają się ku przełęczy, niektórzy padają ranni, widać konie pędzące bez jeźdźców.

Obrazy o tematyce religijnej najczęściej przedstawiają sceny, których źródłem jest tekst Biblii lub żywoty świętych. Prezentowane wydarzenia są ukazywane jako prawdziwe. Mają przybliżać odbiorcom m.in. historie zawarte w Starym i Nowym Testamencie.

Leonardo da Vinci - Ostatnia wieczerza

 Zamieszczony wyżej obraz Leonarda da Vinci [czyt. winczi] przedstawia scenę z Nowego Testamentu — Ostatnią Wieczerzę, której pamiątką jest dla chrześcijan sakrament Eucharystii. Tematy takie, jak narodzenie Jezusa, wizerunek Maryi, jako matki, z małym dzieciątkiem na kolanach, a także ukazanie śmierci Jezusa na krzyżu, znajdziemy na obrazach największych mistrzów malarstwa.

Jerzy Kossak - Cud na Wisłą 15 sierpnia 1920 roku

Obraz Jerzego Kossaka to zarówno scena historyczna, batalistyczna, jak i religijna. Przedstawia zwycięską, przełomową bitwę warszawską, dzięki której Polska zachowała niepodległość, a wojsko bolszewickie nie opanowało Europy. W lewym górnym rogu obrazu widzimy na niebie postać Matki Boskiej, która zdaje się wspierać walkę polskich żołnierzy w świątecznym dniu Wniebowzięcia Maryi Panny.

Pejzaże

Camille Corot - Most Augusta Narni

 Pejzaż to przedstawienie na obrazie widoku krajobrazu zaobserwowanego i wybranego przez artystę. Możemy na nim zobaczyć np. pola, łąki, drzewa, kwiaty, niebo, budowle, rzekę, jezioro, morze w ciągu dnia lub w nocy. Pejzaż jest jednym z ulubionych tematów malarzy, ale spotykamy go często również w rysunku, grafice czy w fotografii. Ponieważ istnieje duża różnorodność krajobrazów, ich malarskie przedstawienia mają własne nazwy

 

Bernardo Bellotto Canaletto - Widok na Krakowskie Przedmieście od strony Bramy Krakowskiej

Weduta to obraz przedstawiający krajobraz miasta — budynki, ulice, a także ludzi. Każdy z nas wie, jak wyglądają dzisiejsze miasta, a dzięki wedutom sprzed 200-300 lat możemy zobaczyć, jak wyglądały one dawniej. Bernardo Bellotto zwany Canaletto [czyt. kanaletto] przedstawił krajobraz Warszawy od strony Bramy Krakowskiej.

 

Stanisław Masłowski - Wschód księżyca

Obraz Stanisława Masłowskiego przedstawia krajobraz nocny, który możemy też nazywać nokturnem.

 

Iwan Ajwazowski - Statek w czasie sztormu

Widok spokojnego albo targanego sztormem morza i statków zmagających się z żywiołem to obraz nazywany krajobrazem marynistycznym lub mariną.

Tematyka w malarstwie - Portret i autoportret

 

Portret i autoportret

Dzieła rysunku, malarstwa, grafiki czy rzeźby mogą przedstawiać różne tematy. W kolejnych rozdziałach poznacie najważniejsze z nich. Na początku portret i autoportret. Portret to przedstawienie postaci ludzkiej — w całości lub np. tylko twarzy — w taki sposób, aby ukazać podobieństwo fizyczne lub cechy charakteru osoby portretowanej. W dawnych czasach, kiedy nie istniała fotografia, artyści malowali wiele portretów na zamówienie, aby utrwalić wizerunek danej osoby dla potomności i oddać na obrazie jej wygląd. Ale często twórcy chcą portretem osiągnąć więcej — pragną pokazać charakter przedstawianej osoby. W ciągu wieków powstało wiele rodzajów portretów wykonanych różnymi technikami. My poznamy tylko kilka z nich.

Leonardo da Vinci - Mona Lisa

Mona Lisa to najsłynniejszy portret świata. Namalował go Leonardo da Vinci ok. 500 lat temu. Przedstawia najprawdopodobniej żonę florenckiego kupca o nazwisku del Giocondo [czyt. del dżiokondo]. Kobieta tajemniczo się uśmiecha i trudno odgadnąć, czy jest to wyrazem szczęścia, smutku czy znudzenia. Jej oczy wyglądają tak, jakby nie były okolone brwiami ani rzęsami. Wzrok Mony Lisy wydaje się podążać za patrzącym bez względu na to, gdzie się znajduje. Zagadkowy jest również dziwny i niepokojący krajobraz za plecami modelki, który przedstawia most i krętą drogę prowadzącą w dzikie rejony na dalszym planie. Od wieków tajemniczy portret jest inspiracją dla malarzy, pisarzy i poetów.

Francisco Goya - Portret rodziny Karola IV

Obraz Francisca Goi [czyt. fransiska goi] to naturalnej wielkości portret rodziny hiszpańskiego króla Karola IV. Stanowi on portret grupowy i oficjalny — członkowie rodziny królewskiej demonstrują bogactwo swych ubiorów i biżuterii. Na obrazie malarz umieścił również siebie — jego postać widoczna jest w cieniu, w lewej części dzieła.

Pablo Picasso - Portret Dory Maar

Dora Maar — bliska przyjaciółka Pabla Picassa [czyt. pikassa], została przez niego sportretowana z dwóch punktów widzenia jednocześnie: z profilu — czyli z boku, i en face [czyt. ą fas] —czyli z przodu. W portrecie tym nie jest ważne przedstawienie fizycznego podobieństwa modelki, ale jej cech charakteru. Mocne i ciepłe kolory, a także rozbicie postaci na ostrokątne formy geometryczne świadczą o żywym temperamencie i silnym charakterze kobiety.

Rembradt van Rijn - Autoportret

Autoportret to rodzaj portretu, na którym artysta przedstawia samego siebie. Wielu twórców wykonywało swoje autoportrety Rembrandt van Rijn [czyt. rembrant wan rin] stworzył jedną z najważniejszych serii tego typu obrazów w historii malarstwa. Wykonał ponad 40 autoportretów, na których obserwujemy zmiany jego wizerunku w miarę upływu lat. Jego autoportrety są proste, malowane przygaszonymi kolorami, malarz ma na sobie codzienne ubrania, a światło pada zwykle na jego twarz, skupiając na niej uwagę odbiorców.

Jacek Malczewski - Autoportret

Jacek Malczewski to malarz, który przedstawiał siebie w różnych strojach i z różnymi atrybutami, np. z pisanką czy z różą.

Stanisław Wyspiański - Autoportret

 Inny znany polski artysta — Stanisław Wyspiański — namalował wiele portretów i autoportretów w technice pasteli. Największą sławą cieszą się właśnie jego autoportrety oraz portrety dzieci. Artysta przedstawiał m.in. swoją córkę Helenkę i synów Mietka i Stasia z niezwykłą wnikliwością i wdziękiem.

Techniki malarskie

 

Malarstwo polega na pokrywaniu płaskiej powierzchni papieru, płótna czy ściany barwnymi plamami i liniami. W malarstwie najważniejszy jest kolor. Artysta za pomocą pędzli i farb tworzy dzieło malarskie, które nazywamy obrazem. 

Obrazy mogą powstawać na papierze, płótnie naciągniętym na drewniane ramy, desce lub ścianie. Malarz może używać różnorodnych rodzajów farb i pędzli. Maluje nimi różne typy plam barwnych, tworzy gładką lub chropowatą powierzchnię obrazu. Często do malowania używa sztalug, aby ustawić płótno na odpowiedniej wysokości. 

Posługuje się także paletą do mieszania farb. Pędzel artystyczny jest narzędziem służącym do malowania obrazów. Posiada on końcówkę z naturalnego lub sztucznego włosia, może mieć kształt płaski lub okrągły, jest twardy lub miękki. 

Farba to substancja, która składa się z barwnika w postaci proszku i materiału łączącego zwanego spoiwem. Istnieje wiele technik malowania i wiele rodzajów farb, które pozwalają na dużą różnorodność w tej dziedzinie plastyki.

 

 

Wiesz już, czym jest malarstwo, a teraz przyjrzymy się bliżej wybranym sposobom i metodom malowania, które nazywamy technikami malarskimi.

 

Akwarela jest farbą, którą należy rozpuścić w wodzie. Wykonana nią plama barwna jest przeźroczysta, lekka, prześwituje przez nią podłoże. O tych farbach mówi się, że są niekryjące, rozmyte, delikatne. Akwarelą można malować na suchej lub lekko zwilżonej powierzchni papieru o szorstkiej fakturze, który łatwo wchłania wodę.

 

Gwasz to, podobnie jak akwarela, technika wodna. Farby nazywane gwaszami lub plakatówkami określane są jako kryjące, tzn. gęste i nieprzezroczyste, ponieważ podczas ich produkcji do barwników dodaje się kredy lub bieli. Po wyschnięciu gwasze matowieją, barwy stają się bardziej przygaszone, blade i stonowane.

 

Z farb kryjących, nierozpuszczających się w wodzie, z których korzystają malarze podczas pracy, najbardziej znane są farby olejne. Jak nazwa wskazuje, spoiwem w tego rodzaju farbach jest olej, najczęściej lniany, a niekiedy terpentyna. Farby olejne umożliwiają wielokrotne zamalowywanie plam już nałożonych na płaszczyznę obrazu, mają intensywniejsze barwy niż farby wodne, pozwalają na osiągnięcie ciekawych przejść tonalnych.

 

Farby akrylowe to najmłodsza technika malarska. Obraz namalowany akrylami może przypominać akwarelę lub obraz olejny, ponieważ farby te mają bardzo wiele możliwości zastosowania. Jest to farba rozpuszczalna w wodzie i można nią malować na papierze, płycie czy płótnie. Cechą charakterystyczną farb akrylowych jest to, że szybko schną i po wyschnięciu nie można ich powtórnie rozpuścić w wodzie.

 

Obrazy można tworzyć nie tylko na papierze lub płótnie, ale również na ścianie. Takie obrazy nazywamy freskami lub mozaikami.

 

Fresk to rodzaj malarstwa ściennego, który wymaga używania określonych barwników i farb oraz odpowiednio przygotowanego tynku.

 

Mozaika natomiast powstaje z kolorowych, kamiennych lub szklanych, kostek układanych jedna przy drugiej i przytwierdzonych do powierzchni ściany.

 

Jeszcze innym rodzajem obrazu jest witraż. Tworzą go kawałki kolorowego szkła połączone ołowiana spoiną. Piękno barw witraży uwidacznia się pod wpływem światła. Dlatego umieszcza się je w oknach, a ich kolory zależą od pory dnia i natężenia światła słonecznego.

 

Rysunek

 

Czym jest rysunek?

Rysunek jest dziedziną sztuki, w której dzieła powstają dzięki na-noszeniu na papierze śladów narzędzia, np.: ołówka, węgla, tuszu, kredek, a współcześnie także cienkopisu lub flamastra. W zależności od typu narzędzia można mówić o różnych technikach rysunkowych. Oprócz znanych już Wam technik opartych na linii i punkcie artyści rysują także tuszem rozwodnionym wodą, czyli stosują lawowanie. W czwartej klasie dowiedzieliście się, że każde z narzędzi rysunkowych zostawia odmienny, charakterystyczny ślad, zależny również od rodzaju podłoża.

Najważniejszą rolę w rysunku odgrywają poznane przez Was w poprzednich klasach linia, punkt i walor. Artyści dostosowują te środki wyrazu do zamierzonych efektów — stosują cieńsze lub grubsze linie, zakreskowują płaszczyzny gęściej albo rzadziej, w zróżnicowany sposób naciskają też narzędzia, uzyskując odmienną intensywność ich śladów. Sposoby te umożliwiają osiągnięcie wrażenia faktury. Aby wykorzystać w rysunku efekty odbitej powierzchni różnych przedmiotów, twórcy stosują frotaż. Współcześnie wykonywanie prac rysunkowych umożliwiają również programy komputerowe oraz aplikacje w tabletach i telefonach.

Rodzaje rysunku

Rysunek może być w pełni dopracowanym dziełem sztuki. Może również być szkicem, czyli projektem pracy, albo studium z natury, różniącym się od szkicu szczegółowym opracowaniem. Obecnie zarówno rysunki, jak i wybitne studia czy szkice uznajemy za pełnoprawne dzieła sztuki. Szkice i studia odgrywają rolę pomocniczą, głównie w malarstwie, rzeźbie i grafice. Rysunkiem technicznym posługują się m.in. architekci, inżynierowie i projektanci przedmiotów sztuki użytkowej. Rysunek, zwłaszcza w czasach przed wynalezieniem aparatów fotograficznych, miał wielkie znaczenie dla nauki — badacze uwieczniali w tej formie m.in. odkryte przez siebie nowe gatunki roślin i zwierząt.

Porównanie studium i szkicu pomaga dostrzec, jak odmiennie artyści mogą posługiwać się techniką rysunkową w zależności od celów. Rubens dokładnie zanalizował budowę i gesty dłoni, zestawiając obok siebie różne ułożenia rąk. Jego praca ma wielką siłę wyrazu, a staranność i drobiazgowość jej wykończenia pozwalają uznać studium za kompletne dzieło sztuki. Szkic z pism Leonarda da Vinci jest natomiast przykładem jednej z setek rysunkowych notatek, które uzupełniają jego pisemne rozważania. Rysunki służyły mu m.in. do szybkiego utrwalania wielu różnorodnych pomysłów, z których słynie ten renesansowy geniusz.

Zazwyczaj twórcy ukazują na rysunkach podobne tematy jak w obrazach, m.in. postaci, sceny z życia, widoki otoczenia i przedmiotów. Rysunek jest też podstawą karykatur, ukazujących w humorystyczny, prześmiewczy sposób ludzkie cechy, i komiksów — historii opowiadanych w formie ciągów ilustracji.

Niektórzy twórcy, zanim przystąpią do właściwej pracy, wykonują wiele szkiców przygotowawczych. W ten sposób określają wygląd elementów dzieła i ich kompozycję. Ukończona praca często różni się od początkowych rysunków, ponieważ artyści wprowadzają zmiany w trakcie tworzenia.

Perspektywa aksonometryczna i umowna

 

Perspektywa aksonometryczna (równoległa)

Aby przedstawić bryły z trzech stron jednocześnie, np. z góry, z przodu i z boku, stosujemy perspektywę aksonometryczną. Ten sposób rysowania wiernie ukazuje budowę przedmiotów, ale nie zawsze odzwierciedla je tak, jak je widzimy — np. w aksonometrii prezentujemy wszystkie boki obiektu bez ich zwężania. W rysunku aksonometrycznym ważna jest duża liczba elementów, które możemy przejrzyście zaprezentować w jednym widoku, a nie wrażenie naturalności trójwymiarowej przestrzeni. Perspektywa aksonometryczna jest często stosowana w podręcznikach i projektach, m.in. dotyczących budowy maszyn, elementów wnętrz czy budownictwa, ponieważ lepiej niż zbieżna oddaje rzeczywiste wymiary brył.

Porównanie perspektywy zbieżnej i aksonometrycznej

W perspektywie zbieżnej krawędziowej bryłę narysowano z użyciem dwóch punktów zbiegu na linii horyzontu. Powoduje to, że ściany domu na ilustracji zwężają się zgodnie z prawami skrótu perspektywicznego.

W perspektywie aksonometrycznej krawędzie bryły skierowane w jedną stronę nie zbiegają się ze sobą. Poszczególne krawędzie rysowane są równolegle do danego z trzech kierunków: głębokości, szerokości i wysokości. Kierunki te oznacza się za pomocą osi: X, Y i Z. Boki oraz góra lub dół przedmiotu są ustawione pod ustalonymi kątami, bez skrótów perspektywicznych.

Na rysunkach projektowych ukazano wnętrze pokoju oraz wygląd domu. Dzięki aksonometrii łatwo wyobrazić sobie rozmieszczenie poszczególnych mebli w trójwymiarowej przestrzeni oraz kompozycję bryły budowli.

Perspektywa umowna - nowoczesne eksperymenty

Twórcy początku XX w. przestali uważać perspektywę zbieżną za najlepszy sposób ukazywania otaczającej rzeczywistości. Ich celem nie było już wywołanie iluzji trójwymiarowej przestrzeni. Malarze nie chcieli tworzyć swoich dzieł przy pomocy zasad geometrii — woleli opierać się na własnej wyobraźni. Dlatego nowatorscy artyści zaczęli eksperymentować ze sposobami ukazywania świata: łączyli różne rodzaje perspektywy oraz widoki postaci i przedmiotów obserwowanych z kilku stron. Tworzyli również zupełnie płaskie przedstawienia albo inspirowali się zabiegami perspektywicznymi stosowanymi w prehistorii i starożytności.

NOTATKA Z LEKCJI

 1.Perspektywa aksonometryczna ukazuje bryły z trzech stron jednocześnie, np. z góry, z przodu i z boku, bez zwężeń i skrótów perspektywicznych.

2.Perspektywę umowną możemy określić eksperymenty twórców z przedstawianiem przestrzeni, m.in. łączenie różnych rodzajów perspektywy z elementami płaskimi.